Sigorta, risklerin paylaşımını ve tazminat sağlamayı amaçlayan bir koruma sistemidir. Sigorta sözleşmeleri, sigorta hukuku prensipleri doğrultusunda düzenlenir ve tarafların haklarını ve yükümlülüklerini belirler. Bu makalede, sigorta hukuku ve temel prensipleri üzerinde durarak bir sigorta sözleşmesinin nasıl oluşturulduğunu ele alacağız.
Sigorta Sözleşmesi Nedir?
Sigorta sözleşmesi, sigortacının bir prim karşılığında, kişinin para ile ölçülebilir bir menfaatini zarara uğratan tehlikenin, rizikonun, meydana gelmesi hâlinde bunu tazmin etmeyi ya da bir veya birkaç kişinin hayat süreleri sebebiyle ya da hayatlarında gerçekleşen bazı olaylar dolayısıyla bir para ödemeyi veya diğer edimlerde bulunmayı yükümlendiği sözleşmedir. Bu sözleşme, belirli bir risk karşısında sigortalının tazminat alabilmesini sağlar. Sigorta sözleşmeleri, sigortanın türüne göre farklılık gösterebilir, örneğin sağlık sigortası, otomobil sigortası veya yangın sigortası gibi.
Sigorta Sözleşmesinin Şekli
Sigorta sözleşmesinin düzenlenmesi herhangi bir şekle bağlı değildir. Sigorta sözleşmesi tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradelerini beyan etmeleri üzerine kurulur.
TTK m. 1405/1 de ise sigortacı ile sigorta sözleşmesi yapmak isteyen kişinin, sözleşmenin yapılması için verdiği teklifnamenin, verildiği tarihten itibaren otuz gün içinde reddedilmemesi durumunda sigorta sözleşmesinin kurulmuş sayılacağı hüküm altına alınmıştır. Sözleşmenin yazılı olarak kurulması ispatı açısından önem arz eder. Zira sözleşmenin ispatı için HMK. m. 200 gereğince yazılı delil aranması söz konusu olabilir.
Sigorta Sözleşmesinin Unsurları
Sigorta sözleşmesinin unsurları; sigortacı, sigorta ettiren, sigorta menfaati, riziko ve prim, sigorta bedelidir.
Sigortacı : 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu‟nun 3./1 maddesine göre sigortacı anonim şirket veya kooperatif olmalıdır. Aynı hükümde sigorta şirketlerinin sigortacılık işlemleri ve bunlarla doğrudan bağlantısı bulunan işler dışında başka işle iştigal edemeyeceği hükmü yer almaktadır. Sigortacılık Kanunu’nun 5. maddesine göre Türk şirketleri ile şube açarak faaliyet gösterecek olan yabancı sigorta şirketlerinin faaaliyete geçebilmeleri için Hazine Müsteşarlığı’ndan izin almaları gerekmektedir. Sigorta sözleşmeleri sigorta şirketleri tarafından yapılabileceği gibi sözleşme yapma yetkisi bulunan sigorta acentesi aracılığıyla da yapılabilir.
Sigorta Ettiren : Sigorta sözleşmesinin sigortacı karşısındaki tarafını sigorta ettiren oluşturmaktadır. Sigorta ettiren sigorta sözleşmesinin tarafı ve prim borcu altına giren kişidir. Bu yönüyle sigortalı kavramından ayrılmaktadır. Sigortalı sigorta sözleşmesi ile menfaati teminat altına alınan ve sigorta tazminatını talep etme hakkına sahip kişidir. Bu kişiler farklı kişiler olabilecekleri gibi aynı kişi de olabilir. Sigorta sözleşmesinin tarafı olduğundan sigorta ettirenin fiil ehliyetine sahip olması gerekmektedir. Sigorta sözleşmesindeki borç ve yükümlülüklerden sigortalı değil, sigorta ettiren sorumludur. Rizikonun gerçekleşmesi halinde ise sigortacıdan zararının tazminini menfaati teminat altına alınan sigortalı isteyebilir.
Sigorta Menfaati : Sigorta menfaati sözleşmenin konusunu oluşturur. Sigortalanan şeyin sigortalanmasında, kişinin bir menfaatinin bulunması gerekmektedir. Sigorta sözleşmesine konu menfaatin para ile ölçülebilir olması gerekir. Ayrıca söz konusu menfaatin ahlaka ve hukuka aykırı olmaması gerekmektedir. Sigorta menfaatine eşya, bina, alacak, insan bedeninin bir parçası örnek olarak verilebilir.
Riziko : Kazanın zarar doğurma ihtimaline riziko adı verilir. Bir olayın sigorta açısından riziko niteliğini taşıyabilmesi için meydana gelip gelmeyeceğinin belirsiz olması veya ne zaman meydana geleceğinin bilinmemesi gerekir.
Prim : Prim sigortacının riziko taşıma yükümlülüğüne karşılık sigorta ettiren tarafından sigorta şirketine ödenen paradır. Bu ödeme tek seferde veya taksitle yapılabilir. TTK m. 1430/2. maddesine göre sigorta primi nakden ödenir. İlk taksitin nakden ödenmesi şartıyla, sonraki primler için kambiyo senedi verilebilir; bu hâlde, ödeme kambiyo senedinin tahsili ile gerçekleşir. TTK 1431. Maddesi gereği sigorta priminin tamamının, taksitle ödenmesi kararlaştırılmışsa ilk taksitin, sözleşme yapılır yapılmaz ve poliçenin teslimi karşılığında ödenmesi gerekir. Sigortacının riziko sorumluluğu peşinatın ödenmesi ile başlar. Sigorta ettiren tarafından primin zamanında ödenmemesi halinde sigorta ettiren temerrüde düşeceği gibi sigortacı sözleşmeden cayma veya sözleşmeyi fesih hakkını kullanabilecektir.
Sigorta Bedeli : Sigorta sözleşmelerinde sigortacının asli yükümlülüğü olan rizikonun gerçekleşmesi halinde sigortacının ödemekle sorumlu olduğu bedel sigorta bedelidir. Sigorta bedeli üst limiti ifade eder. Örneğin kasko sigortası ile sigortalanan aracı sigorta bedeli 1000 TL, sigorta değeri 2000 TL, aracın hasar bedelinin 1500 TL olması halinde sigortacı sözleşmede kararlaştırılan üst sınır olan 1000 TL’yi sigorta ettirene öder.
Mal sigortalarında sigorta bedeli ile sigorta değeri birbirine eşit olmalıdır. Sigortalının uğradığı gerçek zarar sigortacı tarafından karşılanır. Can sigortalarında sigorta değerinin ölçülmesi mümkün olmadığından sigortacı maktu bir tazminat ödemekle yükümlüdür. Hayat sigortalarında sigorta bedeli yerine sigorta meblağı terimi kullanılır.
Sigorta Sözleşmesinin Sona Ermesi
1.Sözleşme süresinin sona ermesi
Sigorta sözleşmesinin süresi sözleşmenin kurulması aşamasında tarafların ortak iradeleri ile yahut sözleşme sürecinde zeyilname düzenlemek suretiyle kararlaştırılabilir. Sigorta sözleşmesi, kural olarak sigorta poliçesinde kararlaştırılan sürenin dolması ile sona erer.
Ancak sigorta sözleşmesinde sözleşmenin sona erebilmesi için fesih ihbar şartı öngörülmüşse fesih bildirimi olmaksızın kararlaştırılan sürenin dolması ile sigorta sözleşmesi sona ermez. Fesih bildirimi yapılmadığı takdirde, sigorta sözleşmesi kendiliğinden uzamış sayılır.
2. Tarafların anlaşması (İkale) ile sona erme
Sigorta sözleşmeleri sözleşme serbestisi prensibi gereği tarafların karşılıklı olarak sözleşmenin sona erdirilmesi yönünde iradelerinin uyuşması ile sona erdirilebilir. Sigorta sözleşmesi sürekli borç ilişkisi kuran bir sözleşme olduğundan sözleşmenin sona ermesi ileriye etkili olarak sonuç doğuracaktır. TTK 1419. Maddesine göre sigorta sözleşmesi sona erdiği takdirde, kanunda aksi öngörülmemişse, işlemeyen günlere ait ödenmiş primler sigorta ettirene geri verilmelidir.
3. Rizikonun gerçekleşmesi
Sigorta sözleşmesi ile teminat altına alınan rizikonun gerçekleşmesi halinde sigortacının tazminat ödeme borcu, sigorta ettirenin ise rizikonun gerçekleştiğini bildirme ve zararın artmasına engel olacak önlemleri alma borcu doğar. Zarar sigortalarında rizikonun gerçekleşmesiyle birlikte tam hasar gerçekleşmişse sigortalanan menfaat tamamen ortadan kalkacağından sigorta sözleşmesi sona erecektir.
4. Menfaat Sahibinin Değişmesi
TTK m. 1470 sigorta edilen menfaatin sahibinin değişmesi hâlinde, aksine sözleşme yoksa, sigorta ilişkisi sona erer. Ancak bu hüküm emredici olmamak ile birlikte bunun aksi sözleşme ile kararlaştırılabilir. Zorunlu trafik sigortalarında ise sigortalı aracı işletenlerin değişmesi halinde, devreden kişi 15 gün içinde sigortacıya durumu bildirmek zorundadır. Sigortacı sigorta sözleşmesini durumun kendisine tebliği tarihinden itibaren on beş gün içinde feshedebilir. Sigorta fesih tarihinden on beş gün sonrasına kadar geçerlidir.
5. Taraflardan Birinin Sözleşmeyi Feshetmesi
Sigortacının Sözleşmeyi Feshi :
Sigortacıya, sigorta ettirenin prim ödememesinden dolayı sözleşmeyi fesih hakkı tanınmıştır. TTK. m. 1431/3 maddesine göre ‘‘İzleyen primlerden herhangi biri zamanında ödenmez ise, sigortacı sigorta ettirene, noter aracılığı veya iadeli taahhütlü mektupla on günlük süre vererek borcunu yerine getirmesini, aksi hâlde, süre sonunda, sözleşmenin feshedilmiş sayılacağını ihtar eder. Bu sürenin bitiminde borç ödenmemiş ise sigorta sözleşmesi feshedilmiş olur. Sigortacının, sigorta ettirenin temerrüdü nedeniyle Türk Borçlar Kanunundan doğan diğer hakları saklıdır.’’ Sigortacı sonraki primlerin ödenmemesi halinde sözleşmeyi sona erdirmek istiyorsa fesih ihbarı göndererek sigorta ettirene borcunu ifa etmesi için on günlük bir süre vermelidir. İşbu on günlük süre içinde sigorta ettiren prim ödeme borcunu ifa edilmezse fesih beyanı hüküm ve sonuçlarını doğurur.
TTK. m. 1434/4 maddesine göre “Bir sigorta dönemi içinde sigorta ettirene iki defa ihtar gönderilmişse sigortacı, sigorta döneminin sonunda hüküm doğurmak üzere sözleşmeyi feshedebilir. Can sigortalarında indirime ilişkin hükümler saklıdır” Bir sigorta dönemi içerisinde sigorta ettirene prim borcunu ödememesi nedeniyle iki kez ihtar gönderilmiş ve sigorta ettiren ihtar süreleri içinde prim borcunu ödemişse sigortacı sigorta döneminin sonunda hüküm doğurmak üzere sigorta sözleşmesini feshedebilir.
Sigortacıya riziko ağırlaşması sebebiyle fesih hakkı tanınmıştır. TTK.1444. maddesi gereğince ‘‘Sigorta ettiren, sözleşmenin yapılmasından sonra, sigortacının izni olmadan rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırarak tazminat tutarının artmasını etkileyici davranış ve işlemlerde bulunamaz. Sigorta ettiren veya onun izniyle başkası, rizikonun gerçekleşme ihtimalini artırıcı veya mevcut durumu ağırlaştırıcı işlemlerde bulunursa yahut sözleşme yapılırken açıkça riziko ağırlaşması olarak kabul edilmiş bulunan hususlardan biri gerçekleşirse derhâl; bu işlemler bilgisi dışında yapılmışsa, bu hususu öğrendiği tarihten itibaren en geç on gün içinde durumu sigortacıya bildirir” Hükme göre rizikonun ağırlaşmasının, sigorta ettirenin veya onun izniyle bir başkasının iradesi dışında meydana gelmesi durumunda sözleşme yapılırken açıkça riziko ağırlaşması olarak kabul edildiği takdirde bu durum riziko ağırlaşması sayılacaktır. Sözleşme yapılırken açıkça riziko ağırlaşması olarak kabul edilmese dahi sigorta ettiren, sözleşmenin yapılmasından sonra, sigortacının izni olmadan rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırarak tazminat tutarının artmasını etkileyici davranış ve işlemlerde bulunamayacaktır.
TTK. m. 1445/1 maddesi gereğince sigortacı sözleşmenin süresi içinde, rizikonun gerçekleşmesi veya mevcut durumun ağırlaşması ihtimalini ya da sözleşmede riziko ağırlaşması olarak kabul edilebilecek olayların varlığını öğrendiği takdirde, bu tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir veya prim farkı isteyebilir. Farkın on gün içinde kabul edilmemesi hâlinde sözleşme feshedilmiş sayılır. Bu durumda rizikonun ağırlaştığını riziko gerçekleşmeden önce öğrenen sigortacı sözleşmeyi feshetme ve prim farkı isteyerek sözleşmenin devamını sağlama şeklinde iki seçimlik hakka sahiptir.
TTK. m. 1445/5 gereğince rizikonun gerçekleşmesinden sonra sigorta ettirenin ihmali belirlendiği ve değişikliklere ilişkin beyan yükümlülüğünün ihlal edildiği saptandığı takdirde, söz konusu ihlal tazminat miktarına veya bedele ya da rizikonun gerçekleşmesine etki edebilecek nitelikte ise, ihmalin derecesine göre, tazminattan veya bedelden indirim yapılır. Sigorta ettirenin kastı hâlinde ise meydana gelen değişiklik ile gerçekleşen riziko arasında bağlantı varsa, sigortacı sözleşmeyi feshedebilir; bu durumda sigorta tazminatı veya bedeli ödenmez.
Bununla birlikte değişikliklerin yapılmasından önceki duruma dönülmesi, süresi içinde hakkının kullanılmaması, rizikonun artmasında sigortacının menfaati ile ilişkili bir husus veya sigortacının sorumlu olduğu bir olayın sebep olması, insani bir görevin yerine getirilmesi veya hayat sigortalarında sigortalının sağlık durumunda meydana gelen değişikliklerin sebep olması halinde sigortacının sözleşmeyi fesih veya prim farkı talep hakkı bulunmamaktadır.
Sigorta ettirenin kusurlu olarak sözleşmesel yükümlülüklere aykırı davranması sonucunda sigortacıya fesih hakkı tanınmıştır. TTK. m. 1449/1 gereğince sigortacıya karşı yerine getirilmesi gereken ve sözleşmeden doğan bir yükümlülüğün ihlali hâlinde, TTK’da ve diğer kanunlarda yer alan özel düzenlemeler hariç olmak üzere, sigortacının sözleşmeyi kısmen veya tamamen feshederek ifadan kurtulabileceğine ilişkin hükümler, ihlalde kusur bulunmaması hâlinde sonuç doğurmaz. TTK. m. 1452/3 uyarınca, sigorta ettirenin kusuru olmasa dahi sigortacının sözleşmeyi kısmen veya tamamen feshederek sigorta tazminatını ödemekten kurtulacağına ilişkin hükümler, TTK. ve diğer Kanunlarda aksi öngörülmemişse geçersizdir. Ayrıca ihlal kusura dayandığı takdirde, durumun öğrenildiği tarihten itibaren bir ay içinde kullanılmayan fesih hakkı kanunda farklı bir süre öngörülmüş olmadıkça düşecektir. Sigortacı ihlalin, rizikonun gerçekleşmesine ve sigortacının yerine getirmesi gereken edimin kapsamına etki etmediği durumlarda, sözleşmeyi feshedemeyecektir.
TTK. m. 1417 gereğince sigortacı, prim ödenmesinden önce acze düşen, iflas eden veya hakkında yapılan takip semeresiz kalan sigorta ettirenden, taahhüdünün yerine getirileceğine ilişkin teminat isteyebilir. Bu istemden itibaren 1 hafta içinde teminat verilmemiş ise sigortacı sözleşmeyi feshedebilir. Söz konusu hüküm sigorta ettirenin henüz prim ödeme borcunda temerrüde düşme hali mevcut olmadan aczi, iflası veya hakkında yapılan takibin semeresiz kalması hallerinde uygulanır.
TTK. m. 1413/2 gereğince primlerin tamamını ödememişken sigorta ettiren konkordato ilan etmişse, sigortacı, bunu öğrendiği tarihten itibaren, bir aylık bildirim süresine uyarak, sigorta sözleşmesini feshedebilir. Ancak bu fesih hakkı zorunlu sigortalar ile prim ödemesinden muaf hâle gelmiş can sigortalarında uygulanmaz.
Sigorta Ettirenin Sözleşmeyi Feshi :
TTK. m. 1413 gereğince sigortacının, konkordato ilan etmesi, ilgili sigorta dalına ilişkin ruhsatının iptal edilmesi veya sözleşme yapma yetkisinin kaldırılması gibi hâllerde; sigorta ettiren, bu olguları öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde sigorta sözleşmesini feshedebilir.
TTK. m. 1414 gereğince sigortacı, sigorta teminatının kapsamında değişiklik yapmadan, ayarlama şartına dayanarak primi yükseltirse, sigorta ettiren, sigortacının bildirimini aldığı tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir.
TTK. m. 1415 gereğince sigortacının sigorta sözleşmesini, bazı hükümlerine ilişkin olarak feshetmesi veya ondan cayması haklı sebeplere dayanıyorsa ve sigortacının sözleşmeyi geri kalan hükümlerle, aynı şartlarla yapmayacağı durumdan anlaşılıyorsa, sigortacı sözleşmenin tamamını feshedebilir veya ondan cayabilir. Sigortacı, sözleşmeyi kısmen feshetmiş veya ondan caymışsa, sigorta ettiren sözleşmenin tamamını feshedebilir veya ondan cayabilir.
TTK. m. 1430/3 gereğince sigorta ettiren, sigortacının sorumluluğu başlamadan önce, kararlaştırılmış primin yarısını ödeyerek sözleşmeden cayabilir. Sözleşmeden kısmi cayma hâlinde, sigorta ettirenin ödemekle yükümlü olduğu prim, cayılan kısma ilişkin primin yarısıdır. Sigorta ettirene tanınan bu cayma hakkının kullanılabilmesi için sigortacının sorumluluğunun başlamamış olması şarttır.
TTK. m. 1418/1 gereğince sigortacının iflası hâlinde sigorta sözleşmesi sona erer. Sigortacının iflasından önce ödenmeyen tazminatlar, özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, önce Sigortacılık Kanunu gereğince sigortacı tarafından ayrılması gereken teminatlardan, sonra iflas masasından karşılanır.
TTK. m. 1417/1 gereğince sigorta ettiren, aciz hâline düşen veya hakkında yapılan takip semeresiz kalan sigortacıdan, taahhüdünün yerine getirileceğine ilişkin teminat isteyebilir. Bu istemden itibaren bir hafta içinde teminat verilmemiş ise sigorta ettiren sözleşmeyi feshedebilir.
TTK. m. 1413/1 gereğince sigortacının, konkordato ilan etmesi, ilgili sigorta dalına ilişkin ruhsatının iptâl edilmesi veya sözleşme yapma yetkisinin kaldırılması gibi hâllerde; sigorta ettiren, bu olguları öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde sigorta sözleşmesini feshedebilir. Primlerin tamamını ödememişken sigorta ettiren konkordato ilan etmişse, sigortacı, bunu öğrendiği tarihten itibaren, bir aylık bildirim süresine uyarak, sigorta sözleşmesini feshedebilir ancak bu durum zorunlu sigortalar ile prim ödemesinden muaf hâle gelmiş can sigortalarında uygulanmaz.
6. Sigorta sözleşmesinin dönme ile sona ermesi
Sigortacının Sözleşmeden Dönmesi
Caymanın, sigorta ettirene bir beyanla yöneltilmesi şarttır. Cayma, on beş gün içinde sigorta ettirene bildirilir. Bu süre sigortacının, bildirim yükümlülüğünün ihlal edilmiş olduğunu öğrendiği tarihten itibaren başlar. Cayma hakkının kullanılabilmesi için sigortacının sigorta ettirene varması gerekli bir irade beyanında bulunması şarttır. Cayma durumunda sigorta sözleşmesi geçmişe etkili olarak ortadan kalkar.
TTK. m. 1439/1 gereğince sigortacı için önemli olan bir husus bildirilmemiş veya yanlış bildirilmiş olduğu takdirde, sigortacı TTK 1440. maddede belirtilen süre içinde sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyebilir. İstenilen prim farkının on gün içinde kabul edilmemesi hâlinde, sözleşmeden cayılmış kabul olunur. Önemli olan bir hususun sigorta ettirenin kusuru sonucu öğrenilememiş olması veya sigorta ettiren tarafından önemli sayılmaması durumu değiştirmez. Özetle rizikonun gerçekleşmesinden önce sigorta ettirenin sözleşme öncesindeki ve sözleşme esnasındaki beyan yükümlülüklerine aykırı davrandığı öğrenilmişse sigortacıya iki seçimlik hak tanınmıştır. Sigortacı bildirim yükümlülüğünün ihlal edilmiş olduğunu öğrendiği tarihten itibaren on beş gün içinde sigorta ettirene yapacağı bir bildirimle sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyerek sözleşmeyi ayakta tutabilir. Sigortacı cayma hakkının kullanılmasından açıkça veya örtülü olarak vazgeçmişse, caymaya yol açan ihlale sebebiyet vermişse, sorularından bazıları cevapsız bırakıldığı hâlde sözleşmeyi yapmışsa cayma hakkını kullanamaz.
Sigorta priminin tamamının, taksitle ödenmesi kararlaştırılmışsa ilk taksidin, sözleşme yapılır yapılmaz ve poliçenin teslimi karşılığında ödenmesi gerekir. Karada ve denizde eşya taşıma işlerine ilişkin sigortalarda sigorta primi, poliçe henüz düzenlenmemiş olsa bile, sözleşmenin yapıldığı anda ödenir. TTK. m. 1434/2 gereğince ilk taksidi veya tamamı bir defada ödenmesi gereken prim, zamanında ödenmemişse, sigortacı, ödeme yapılmadığı sürece, sözleşmeden üç ay içinde cayabilir. Bu süre, vadeden başlar. Prim alacağının, muacceliyet gününden itibaren üç ay içinde dava veya takip yoluyla istenmemiş olması hâlinde, sözleşmeden cayılmış olunur.
Sigorta Ettirenin Sözleşmeden Dönmesi
TTK. m. 1430/3 gereğince sigorta ettiren, sigortacının sorumluluğu başlamadan önce, kararlaştırılmış primin yarısını ödeyerek sözleşmeden cayabilir. Sözleşmeden kısmi cayma hâlinde, sigorta ettirenin ödemekle yükümlü olduğu prim, cayılan kısma ilişkin primin yarısıdır.
Sonuç
Sigorta sözleşmeleri, sigorta hukuku prensiplerine dayanır ve sigortalıya risklerini transfer etme ve tazminat sağlama imkanı sunar. Sigorta sözleşmelerinin oluşturulması için teklif, kabul, karşılıklılık, yasal yetki ve iyi niyet gibi unsurların varlığı gereklidir. Bu unsurların sağlanmasıyla birlikte, taraflar güvenilir bir koruma sistemi sağlayan bir sigorta sözleşmesi yapabilirler. Ancak, sözleşmenin oluşturulması ve sonlandırılması sürecinde yürürlükteki sigorta hukuku ve mevzuatına uygun hareket etmek önemlidir.